रामायण-बालकाण्ड-प्रथमसर्गस्य संक्षिप्त-कथा (सरल-संस्कृतेन)
### १. वाल्मीकेः जिज्ञासा
पुरा वाल्मीकिमहर्षिः तमसानद्याः तीरे निवसन् आसीत्। सः तपस्वी, स्वाध्यायपरः च आसीत्। एकदा तस्य आश्रमे देवर्षिः नारदः समागतः। वाल्मीकिः तं साष्टाङ्गं नमस्कृत्य एकं प्रश्नं पृष्टवान्। सः ज्ञातुम् इष्टवान् यत् अस्मिन् जगति कः पुरुषः षोडश-गुणैः युक्तः अस्ति? वाल्मीकेः प्रश्नाः आसन् — कः गुणवान्? कः वीर्यवान्? कः धर्मज्ञः? कः कृतज्ञः? कः सत्यवाक्यः? कः दृढव्रतः? कः चारित्रवान्? कः सर्वभूतहिते रतः? कः विद्वान्? कः समर्थः? कः प्रियदर्शनः? कः आत्मवान्? कः जितक्रोधः? कः द्युतिमान्? कः अनसूयकः? कस्य देवाः अपि युद्धे त्रस्यन्ति?
### २. नारदस्य उत्तरम् — श्रीरामस्य परिचयः
नारदः वाल्मीकेः वचनं श्रुत्वा प्रसन्नः अभवत्। सः उक्तवान् — "हे मुने! त्वया पृष्टाः गुणाः दुर्लभाः सन्ति, परन्तु एतैः सर्वैः गुणैः युक्तः एकः पुरुषः अस्ति, तस्य नाम 'रामः' इति। सः इक्ष्वाकुवंशे जातः, अयोध्ययाः नृपः दशरथस्य ज्येष्ठपुत्रः अस्ति।"
नारदः रामस्य स्वरूपं वर्णितवान्। श्रीरामः बुद्धीमान्, नीतिमान्, वाग्मी, श्रीमान्, शत्रुबर्हणः च अस्ति। तस्य वक्षः विशालम्, बाहू आजानुप्रलम्बौ, ग्रीवा कम्बुसदृशी अस्ति। सः धर्मस्य रक्षकः, प्रजानां पालकः, सत्यप्रतिज्ञः च अस्ति।
### ३. बालकाण्ड-कथा (नारद-प्रोक्ता)
दशरथः रामस्य गुणान् दृष्ट्वा तं यौवराज्ये अभिषेक्तुम् ऐच्छत्। परन्तु राणी कैकेयी मन्थरायाः वचनेन राजानं वरद्वयं याचितवती। प्रथमेन वरेण भरतस्य अभिषेकः, द्वितीयेन वरेण रामस्य चतुर्दशवर्षपर्यन्तं वनवासः। पिता दशरथः सत्यपाशाद् बद्धः रामं वनं गन्तुम् आदिष्टवान्। रामः पितुः वचनं परिपालयन् वनं प्रति प्रस्थितवान्। तेन सह सीता लक्ष्मणः च अपि गतवन्तौ।
मार्गे सः शृङ्गवेरपुरे गुहेन सह मित्रतां कृतवान्। ततः चित्रकूटपर्वते निवसितवान्। तत्रैव दशरथः पुत्रशोकात् प्राणान् त्यक्तवान्। भरतः रामं प्रत्यानेतुं वनं गतवान्, परन्तु रामः पितुः वचनं पालितुं न प्रत्यागतः। भरतः रामस्य पादुके गृहीत्वा नन्दिग्रामे स्थित्वा राज्यशासनं कृतवान्।
### ४. अरण्यकाण्ड-कथा
रामः दण्डकारण्यं प्रविवेश। तत्र सः विराधं हतवान्। सः अगस्त्यादिमुनीन् दृष्टवान्, तेभ्यः दिव्यानि अस्त्राणि प्राप्तवान्। पञ्चवट्यां वसनकाले शूर्पणखायाः विरूपकरणं, खर-दूषण-त्रिशिरसां वधः च अभवत्। ततः क्रुद्धः रावणः मारीचस्य साहाय्येन सीतायाः अपहरणं कृतवान्। रामः सीतां विचिन्वन् जटायुषं दृष्टवान्, यः रावणसह युद्धं कृत्वा मृतः आसीत्। ततः रामः कबन्धं हतवान्, शबरीं च अनुग्रहीतवान्।
### ५. किष्किन्धा-सुन्दरकाण्ड-कथा
पम्पातीरे रामस्य मिलनं हनुमता सह अभवत्। हनुमान् रामं सुग्रीवस्य समीपम् अनयत्। रामः सुग्रीवेण सह मित्रतां कृत्वा वालिनं हतवान्, सुग्रीवं च राजा कृतवान्। सुग्रीवस्य आदेशेन वानराः सर्वदिक्षु सीतां विचिन्वन्तः आसन्। हनुमान् समुद्रं लङ्घयित्वा लङ्कां गतवान्। तत्र अशोकवनिकायां सीतां दृष्टवान्, तस्यै रामस्य मुद्रिकां दत्तवान्। लङ्कादहनं कृत्वा हनुमान् पुनः रामस्य समीपं समागत्य "दृष्टा सीता" इति उक्तवान्।
### ६. युद्धकाण्ड-कथा
रामः वानरसेनया सह समुद्रतटं गतवान्। सागरे सेतुबन्धं कृत्वा सेना लङ्कां प्रविवेश। तत्र भीषणं युद्धम् अभवत्। रामः रावणं सपुत्रबान्धवं हतवान्। विभीषणं लङ्कायाः राजा कृतवान्। सीतां वह्नौ विशोध्य (अग्निपरीक्षां कारयित्वा) रामः सर्वेः सह पुष्पकविमानेन अयोध्यां प्रति प्रत्यागतवान्।
### ७. रामराज्यम्
अयोध्यायां रामस्य अभिषेकः अभवत्। रामराज्ये न कश्चित् व्याधिः, न चौरभयम्, न बालमृत्युः आसीत्। सर्वत्र सुखं शान्तिः च अभवत्। रामः बहुवर्षपर्यन्तं धर्मेण राज्यं शासितवान्।
नारदः अन्ते उक्तवान् यत् यः एतं रामस्य पवित्रं चरितं पठति, सः सर्वपापैः मुक्तः भूत्वा स्वर्गं प्राप्नोति।
No comments:
Post a Comment