रामायण-बालकाण्ड-द्वितीयसर्गस्य संक्षिप्त-कथा (सरल-संस्कृतेन)
### १. तमसा-नदी-गमनम्
नारदस्य मुखात् श्रीरामस्य गुणवर्णनं श्रुत्वा महर्षिः वाल्मीकिः अतीव प्रसन्नः अभवत्। सः स्वशिष्येण भरद्वाजेन सह स्नानार्थं तमसानद्याः तटं गतवान्। तमसायाः जलं निर्मलं दृष्ट्वा वाल्मीकिः अवदत् — "हे भरद्वाज! पश्य, एतद् जलं सज्जनानां मनः इव स्वच्छम् अस्ति।"
### २. क्रौञ्च-वधः
यदा वाल्मीकिः वने विचरन् आसीत्, तदा सः एकं मनोहरं दृश्यं दृष्टवान्। तत्र क्रौञ्चपक्षिणां युगलं (जोड़ा) प्रेम्णा विहरति स्म। तस्मिन्नेव क्षणे कश्चित् पापी व्याधः (निषादः) तत्र आगत्य पुरुषपक्षिणं बाणेन हतवान्। सः पक्षी रक्तसिक्तः भूत्वा भूमौ अपतत्। तस्य भार्या क्रौञ्ची अतीव दुःखिता भूत्वा करुणं विलापं कर्तुम् आरब्धवती।
### ३. शोकस्य श्लोकत्वम्
तद् करुणं दृश्यं दृष्ट्वा दयालोः वाल्मीकेः हृदयं द्रवितम् अभवत्। तस्य अन्तःकरणात् व्याधं प्रति कोपः निर्गतः। सः अकस्मात् एव छन्दोबद्धरूपेण अवदत् — **"मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः..."**।
वाल्मीकिः स्वयं चकितः अभवत्। सः भरद्वाजम् उक्तवान् — "मम शोकात् यः उद्भूतः, सः चतुष्पादः लयबद्धः च अस्ति, अतः एषः 'श्लोकः' एव भवतु।" (शोकः श्लोकत्वमागतः)।
### ४. ब्रह्मणः आगमनम्
ततः वाल्मीकिः आश्रमं प्रत्यागतः, परन्तु तस्य मनसि तस्यैव श्लोकस्य चिन्तनं चलति स्म। तस्मिन्नेव समये साक्षात् सृष्टिकर्ता ब्रह्मा तत्र प्रादुर्भूतः। वाल्मीकिः तं पूजितवान्। ब्रह्मा स्मितं कृत्वा अवदत् — "हे मुने! तव मुखात् निर्गता एषा वाणी मम इच्छया एव निर्गता। एषः श्लोकः एव अस्ति।"
### ५. रामायण-लेखन-आदेशः
ब्रह्मा वाल्मीकिम् आदिष्टवान् — "त्वं नारदस्य मुखात् यथा श्रुतं, तथा श्रीरामस्य कृत्स्नं चरितं लिख। श्रीरामस्य गुप्तं प्रकटं च सर्वं वृत्तान्तं त्वं ज्ञास्यसि। यावत् अस्मिन् पृथिव्यां गिरयः सरितः (पर्वताः नद्यः च) स्थास्यन्ति, तावत् लोके रामायणकथा प्रचरिष्यति।"
एवम् उक्त्वा ब्रह्मा अन्तर्हितः अभवत्। ततः वाल्मीकिः रामायणस्य रचनां कर्तुं निश्चितवान्।
No comments:
Post a Comment