रामायण-बालकाण्ड-तृतीयसर्गस्य संक्षिप्त-कथा (सरल-संस्कृतेन)
### १. वाल्मीकेः ध्यानयोगः
नारदमुनेः गमनस्य पश्चात् वाल्मीकिः चिन्तामग्नः अभवत्। सः चिन्तितवान् यत् नारदेन उक्ता कथा अतीव दिव्या अस्ति, परन्तु तस्याः विस्तारः कथमस्तु? ततः सः दर्भासने (कुशासने) प्राङ्मुखः (पूर्वदिशि मुखं कृत्वा) उपविष्टः। सः उपवीतं कृत्वा आचमनं च कृत्वा ध्यानमग्नः अभवत्।
### २. दिव्यदृष्टेः प्राप्तिः
ब्रह्मणः वरेण वाल्मीकिः दिव्यदृष्टिं प्राप्तवान्। ध्याने सः अपश्यत् यत् श्रीरामः, लक्ष्मणः, सीता, दशरथः, कौसल्यादयः च किं किं कृतवन्तौ। न केवलं प्रकटानि कार्याणि, अपितु तेषां मनसि स्थितान् विचारान् अपि वाल्मीकिः ज्ञातवान्। वने विचरतः रामस्य कष्टानि, अन्तःपुरे स्थितानां राज्ञीनां विलापम्, रावणस्य कुमन्त्रणां च सः साक्षात्कृतवान्।
### ३. रामायणस्य घटनानां दर्शनम्
वाल्मीकिः क्रमेण सर्वं दृष्टवान्:
- श्रीरामस्य जन्म, बाल्यलीला, विश्वामित्रेण सह गमनम्।
- ताटकावधः, अहल्याोद्धारः, जनकपुरे शिवधनुर्भङ्गः।
- सीतायाः पाणिग्रहणम्, अयोध्यायां प्रत्यागमनम्।
- अभिषेकस्य सिद्धता, कैकेय्याः वरयाचनम्, रामस्य वनवासः।
- चित्रकूटनिवासः, भरतस्य आगमनम्, पादुका-प्रदानम्।
- दण्डकारण्य-प्रवेशः, पञ्चवट्यां वासः, सीतायाः अपहरणम्।
- सुग्रीवेण सह मैत्री, वालिवधः, हनुमान्-लङ्कागमनम्।
- समुद्रसेतुबन्धः, रावणवधः, विभीषण-राज्याभिषेकः।
- अयोध्या-प्रत्यागमनम्, रामराज्यस्य वैभवः च।
### ४. काव्यरचनायाः निश्चयः
यदा वाल्मीकिः एतत् सर्वं योगबलेन दृष्टवान्, तदा सः निश्चयं कृतवान् यत् एतां कथाम् अहं काव्यरूपेण लिखिष्यामि। सः जानाति स्म यत् एषा कथा केवलं रामस्य कथा नास्ति, अपितु एषः धर्मस्य मार्गः अस्ति। सः 'रामायणम्' इति नाम्ना महाकाव्यस्य रचनां प्रारब्धवान्।
### ५. रामायणस्य महत्त्वम्
अस्मिन् सर्गे उक्तं यत् रामायणं 'धर्मकामार्थसहितम्' अस्ति। अर्थात् एतत् काव्यं धर्मं, कामं, अर्थं च प्रदातुं समर्थम् अस्ति। वाल्मीकिः चतुर्विंशतिसहस्र (२४,०००) श्लोकैः युक्तं, सप्तकाण्डैः विभक्तं च एतत् काव्यं रचितवान्।
उपसंहारः: तृतीयसर्गः अस्मान् बोधयति यत् सत्यं काव्यं केवलं कल्पनाविलासः न भवति, अपितु तत् ऋषेः साक्षात्कारः भवति। वाल्मीकिः 'ऋषिः' आसीत्, अतः सः सत्यं द्रष्टुं समर्थः अभवत्। यदि भवान् अन्यस्य कस्यचित् सर्गस्य विवरणम् इच्छति, तर्हि कृपया सूचयतु। | इति शुभम्।
No comments:
Post a Comment