Ramaayanam-Baalakaanda-Sarga-4-Sarala-Samskritam

नमस्ते। 

श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणम् · बालकाण्डम् · चतुर्थः सर्गः। अस्मिन् सर्गे २७ श्लोकाः सन्ति। श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणस्य बालकाण्डस्य चतुर्थः सर्गः अत्यन्तं मनोहरः अस्ति। अस्मिन् सर्गे महर्षिः वाल्मीकिः रामायणमहाकाव्यस्य रचनां समाप्य तस्य गानार्थं योग्यौ शिष्यौ अन्विष्यति, ततः कुश-लवौ तद् काव्यं कण्ठस्थं कृत्वा अयोध्यायाः वीथिषु राजसभायां च गायन्तः सर्वेषां मनांसि रञ्जयन्ति।

## रामायण-बालकाण्ड-चतुर्थसर्गस्य विस्तृत-कथा (सरल-संस्कृतेन)

### १. काव्यस्य पूर्णता शिष्यान्वेषणं च

महर्षिः वाल्मीकिः यदा सम्पूर्णं रामायणं रचितवान्, तदा तस्य मनसि एकः विचारः आगतः — "कः एतत् काव्यं जनसभासु श्रावयितुं समर्थः अस्ति?" सः तादृशान् शिष्यान् ऐच्छत् ये न केवलं विद्वांसः स्युः, अपितु मधुरकण्ठाः अपि स्युः।

### २. कुश-लवयोः प्रवेशः

तस्मिन्नेव समये मुनिवेषधारिणौ राजपुत्रौ कुश-लवौ तत्र आगतवन्तौ। तौ वाल्मीकेः आश्रमे एव वसतः स्म। तौ अतीव मेधाविनौ आस्ताम्। वाल्मीकिः तौ दृष्ट्वा चिन्तितवान् यत् एतौ एव मम काव्यस्य गानार्थं सर्वथा योग्यौ स्तः।

### ३. काव्य-शिक्षणम्

वाल्मीकिः कुश-लवाभ्यां सम्पूर्णं रामायणं पाठितवान्। सः तौ गान्धर्वतत्त्वे (संगीतशास्त्रे) निपुणौ कृतवान्। तौ २४,००० श्लोकान्, ५०० सर्गान्, षट् काण्डान् (उत्तरकाण्डेन सह सप्त) कण्ठस्थान् कृतवन्तौ। तौ वीणावादने अपि कुशलाौ अभवताम्।

### ४. गानस्य प्रभावः

कुश-लवौ मुनीनां सभासु, ब्राह्मणानां गोष्ठीषु च रामायणस्य गानं प्रारब्धवन्तौ। यदा तौ गातः स्म, तदा श्रोतारः मन्त्रमुग्धाः भवन्ति स्म। सर्वे मुनयः आश्चर्येण वदन्ति स्म — "अहो! किमपि अपूर्वं माधुर्यम्! एतौ बालकौ मुनिवेषधारिणौ स्तः, परन्तु एतयोः स्वरः देवगन्धर्वाणाम् इव अस्ति।" मुनयः प्रसन्नतापूर्वकं ताभ्यां वल्कलं, कमण्डलुं, फलानि च उपहाररूपेण दत्तवन्तौ।

### ५. अयोध्यायाम् आगमनम्

एकदा अयोध्यायाः राजमार्गेषु कुश-लवौ रामायणं गायन्तौ विचरतः स्म। तौ रामस्य प्रतिरूपौ इव दृश्येते स्म। अयोध्यावासिनः तौ दृष्ट्वा चकिताः अभवन्। वार्ता राजभवनं प्राप्ता। महाराजः श्रीरामः तौ बालकौ स्वसभायाम् आहूतवान्।

### ६. राजसभायां गानम्

श्रीरामः स्वभ्रातृभिः (भरत-लक्ष्मण-शत्रुघ्नैः) मन्त्रिभिः च सह सिंहासने उपविष्टः आसीत्। सः कुश-लवौ दृष्ट्वा अतीव स्नेहम् अनुभूतवान् (यद्यपि सः न जानाति स्म यत् एतौ तस्यैव पुत्रौ स्तः)। श्रीरामः आदिष्टवान् — "हे बालकौ! एतत् दिव्यं काव्यं श्रावयन्तु।"

कुश-लवौ वीणां गृहीत्वा मधुरस्वरेण रामायणस्य गानं प्रारब्धवन्तौ। तौ रामस्यैव जीवनगाथां तस्य पुरतः एव गायन्तौ आस्ताम्। सभायां सर्वे स्तब्धाः अभवन्। श्रीरामः अपि तद् गानं श्रुत्वा भावविभोरः अभवत्।

### ७. सर्गस्य उपसंहारः

अस्मिन् सर्गे वाल्मीकिः सूचयति यत् रामायणं केवलं इतिहासः नास्ति, अपितु एतत् 'गेय-काव्यम्' अस्ति। कुश-लवयोः माध्यमेन एषा कथा जनमानसे व्याप्ता अभवत्। श्रीरामः अपि तौ बालकौ प्रशंसितवान्।

 चतुर्थसर्गः रामायणस्य 'प्रचार-प्रसारस्य' सर्गः अस्ति। एषः सर्गः अस्मान् शिक्षयति यत् उत्तमं साहित्यं तदैव जीवति यदा तस्य गायकाः कुश-लवाः इव निपुणाः भवन्ति। | **इति शुभम्।**