Ramaayanam-Baalakaanda-Sarga-5-Sarala-Samskritam

## रामायण-बालकाण्ड-पञ्चमसर्गस्य विस्तृत-कथा (सरल-संस्कृतेन)

### १. कोसल-देशस्य वर्णनम्

पुरा सरयूनद्याः तीरे 'कोसल' नाम्ना कश्चित् महान् जनपदः (देशः) आसीत्। सः देशः धनधान्येन समृद्धः, मुदितः (प्रसन्नः) च आसीत्। तत्र प्रजाः सुखेन निवसन्ति स्म। सः देशः इक्ष्वाकुवंशस्य राज्ञां शासने अतीव शोभायमानः आसीत्।

### २. अयोध्यायाः निर्माणं विस्तारः च

तस्मिन् कोसलदेशे 'अयोध्या' नाम्नी नगरी आसीत्। इयं नगरी मनुना निर्मिता। अस्याः नगर्याः दैर्घ्यं (Length) द्वादश-योजनानि (approx 96 miles) आसीत्, विस्तारः (Width) च त्रीणि योजनानि आसीत्। अस्याः नगर्याः मार्गाः विशालाः, सुविभक्ताः, जलसिक्ताः (sprinkled with water) च आसन्।

### ३. नगर्याः रक्षा-व्यवस्था

अयोध्यायाः परितः विशाला वप्र (Rampart) आसीत्। तत्र गम्भीराः परिखाः (Moats) आसन्, याः जलेन पूर्णाः आसन्। नगर्यां शतघ्न्यः (Cannons/Defensive weapons) स्थापिताः आसन्। दुर्गस्य द्वाराणि सुदृढानि आसन्। शत्रुभिः इयं नगरी जेतुं न शक्यते स्म, अतः अस्याः नाम 'अयोध्या' इति सार्थकमभवत्।

### ४. वैभवः स्थापत्यं च

अयोध्यायां गगनचुम्बिनः प्रासादाः (Palaces) आसन्। ते प्रासादाः रत्नखचिताः आसन्। नगर्यां विशालाः आपणः (Markets), उद्यानानि, आम्रवणानि च आसन्। तत्र नित्यं दुन्दुभीनां, वीणानां, मृदङ्गानां च शब्दः श्रूयते स्म। सा नगरी इन्द्रस्य अमरावती इव दृश्यते स्म।

### ५. पशवः वाहनानि च

नगर्यां सहस्रशः उत्तमाः अश्वाः (काम्बोज-बाल्हीक-देशजाः), गजाः (विन्ध्य-हिमालय-पर्वतजाः), रथाः च आसन्। गजाः पर्वताः इव दृश्यन्ते स्म। तेषां मदजलस्य गन्धेन नगरी सुगन्धिता आसीत्।

### ६. प्रजानां जीवनम्

अयोध्यायाः प्रजाः धर्मिष्ठाः, सत्यवादिनः, सन्तोषिणः च आसन्। तत्र न कश्चित् दरिद्रः, न कश्चित् मूर्खः, न च कश्चित् नास्तिकः आसीत्। सर्वे वर्णाः (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राः) स्वधर्मं पालयन्ति स्म। ब्राह्मणाः वेदपारङ्गाः आसन्, क्षत्रियाः शूराः आसन्। तत्र केनापि परस्त्री-गमनं न कृतम्, सर्वे एकपत्नीव्रताः आसन्।

### ७. महाराज-दशरथस्य शासनम्

अस्याः नगर्याः राजा 'दशरथः' आसीत्। सः राजर्षिः, अष्टभिः मन्त्रिभिः युक्तः, सत्यप्रतिज्ञः च आसीत्। सः इन्द्रतुल्यः पराक्रमी आसीत्। तस्य शासने अयोध्यायां न चौरभयम् आसीत्, न च व्याधिभयम्। सः प्रजानां पितृवत् पालनं करोति स्म।

**प्रमाणितम्** — श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणम् · बालकाण्डम् · पञ्चमः सर्गः। अस्मिन् सर्गे २३ श्लोकाः सन्ति।

**उपसंहारः:**

पञ्चमसर्गः रामायणस्य 'पीठिका' (Background) अस्ति। अत्र कविः दर्शयति यत् श्रीरामस्य अवतारार्थं कीदृशी पवित्रा समृद्धा च भूमिः अपेक्षिता आसीत्। अयोध्यायाः वर्णनं केवलं भौतिकं नास्ति, अपितु तत् नैतिकं सांस्कृतिकं च अस्ति। | **इति शुभम्।**