Ramaayanam-Baalakaanda-Sarga-6-Sarala-Samskritam

नमस्ते। श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणस्य बालकाण्डस्य षष्ठः सर्गः अयोध्यायाः प्रजानां वर्णनं करोति। अस्मिन् सर्गे वयं पश्यामः यत् महाराजस्य दशरथस्य शासने प्रजाः कीदृश्यः आसन्। अत्र केवलं धनस्य वैभवं नास्ति, अपितु चरित्रस्य अपि वैभवं वर्णितम् अस्ति।

## रामायण-बालकाण्ड-षष्ठसर्गस्य विस्तृत-कथा (सरल-संस्कृतेन)

### १. अयोध्यायाः प्रजानां वैभवम्

अयोध्यायाः सर्वे जनाः धनवन्तः आसन्। तत्र न कश्चित् दरिद्रः आसीत्। सर्वेषां गृहेषु पर्याप्तं धनं, धान्यं, रत्नानि च आसन्। जनाः सुन्दराणि वस्त्राणि अलङ्कारान् च धारयन्ति स्म। तेषां मुखेषु प्रसन्नता आसीत्। नगर्यां सर्वे जनाः कुण्डलिनः (earrings), मुकुटिनः, स्रग्विणः (garland-wearing) च आसन्।

### २. नैतिकं चरित्रम्

अयोध्यावासिनः सत्यवादिनः आसन्। ते कदापि असत्यं न वदन्ति स्म। सर्वे जितेन्द्रियाः आसन्, अर्थात् तेषां स्वमनसि नियन्त्रणम् आसीत्। तत्र कोऽपि परस्त्रीगामी नासीत्। सर्वे पुरुषाः स्वपत्नीषु अनुरक्ताः आसन्। स्त्रियः अपि पतिव्रताः शीलवत्यः च आसन्।

### ३. ज्ञानस्य प्रकाशः

नगर्यां सर्वे जनाः विद्वांसः आसन्। ब्राह्मणाः वेदानां षडङ्गानां च ज्ञाताः आसन्। ते नित्यं यज्ञं कुर्वन्ति स्म, दानं यच्छन्ति स्म, स्वाध्यायं च कुर्वन्ति स्म। न केवलं ब्राह्मणाः, अपितु अन्याः वर्णाः अपि स्वधर्मे निपुणाः आसन्। तत्र कोऽपि तादृशः नासीत् यः वेदमन्त्रान् न जानाति स्म।

### ४. वर्णाश्रम-धर्मः

अयोध्यायां चतुर्णां वर्णानां (ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणाम्) व्यवस्था अतीव उत्तमा आसीत्।

- **ब्राह्मणाः:** लोभमुक्ताः, सत्यसन्धः, दानशीलाः च आसन्।

- **क्षत्रियाः:** शूरवीराः, प्रजापालकाः, युद्धे अपराजिताः च आसन्।

- **वैश्याः:** व्यापारे निपुणाः, धनसमृद्धाः च आसन्।

- **शूद्राः:** सेवाधर्मे रताः, सन्तोषिणः च आसन्।

सर्वे वर्णाः परस्परं स्नेहेन वसन्ति स्म। कोऽपि कस्यापि ईर्ष्यां न करोति स्म।

### ५. नगर्याः सुरक्षा सैन्यं च

अयोध्यायाः सैन्यं विशालम् आसीत्। तत्र सहस्रशः रथाः, गजाः, अश्वाः च आसन्। सैनिकाः युद्धकलायां निपुणाः आसन्। ते अतीव पराक्रमिणः आसन्, परन्तु ते निरपराधान् न हनन्ति स्म। तेषां बाणाः शत्रून् विनाशयितुं समर्थाः आसन्। अयोध्यायाः गजाः 'ऐरावत' इव बलशालिनः आसन्।

### ६. महाराज-दशरथस्य प्रभावः

एतादृशी सुव्यवस्थिता नगरी महाराजस्य दशरथस्य प्रभावेण आसीत्। दशरथः 'राजर्षिः' आसीत्। सः इन्द्र इव तेजस्वी, यम इव न्यायकारी, वरुण इव गम्भीरः च आसीत्। तस्य मन्त्रिणः अपि अतीव बुद्धिमन्तः आसन्। सः प्रजानां सुखाय एव सर्वं कार्यं करोति स्म।

### ७. उपसंहारः

षष्ठसर्गस्य अन्ते कविः वदति यत् अयोध्या नगरी साक्षात् स्वर्गः इव आसीत्। तत्र दुःखस्य, रोगस्य, शोकस्य च स्थानं नासीत्। सर्वे जनाः दीर्घायुषः आसन्। एतादृश्यां नगर्यां भगवान् विष्णुः अवतारं ग्रहीतुं निश्चितवान्।

**प्रमाणितम्** 

श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणम् · बालकाण्डम् · षष्ठः सर्गः। अस्मिन् सर्गे २८ श्लोकाः सन्ति।

**विशेष-टिप्पणी:** 

षष्ठसर्गः अस्मान् बोधयति यत् 'रामराज्यम्' केवलं राज्ञः कारणेन न भवति, अपितु प्रजानां श्रेष्ठचरित्रेण अपि भवति। यत्र प्रजाः विद्वांसः, संयमिनः, धर्मिष्ठाः च भवन्ति, तत्रैव सुखं तिष्ठति। | **इति शुभम्।**